به‌دست نمىآيد ، مگر از راه مبارزه مداوم و آگاهى و اتحاد و همكارى همه مردم و جنگ با شاه و عمال فاسد او ، كه مىكوشند حتى الامكان قدرت و اختيارات نامحدود خود را از كف ندهند . » « 1 » ديگر منتقدين اجتماعى در جريان مبارزات اجتماعى و سياسى مردم ايران در راه استقرار مشروطيت و حكومت قانون ، غير از فتحعلى آخوندزاده ، عبد الرحيم طالبوف ، ميرزا ملكم خان ، سيد جمال الدين اسدآبادى ، مستشار الدوله ، حاج سياح ، شيخ احمد روحى و ميرزا حبيب اصفهانى و جمعى ديگر ، مرد اصلاح‌طلب و خيرخواهى به‌نام حاجى زين العابدين مراغه‌يى ، در رمان سياسى خود « سياحتنامه ابراهيم بيك يا بلاى تعصّب » وضع اجتماعى ، سياسى و اقتصادى ايران را مورد مطالعه و انتقاد قرار داده است « . . . ابراهيم بيك در خط سير طولانى خود ، آنچه را كه ديده و آنچه را كه بر سرش آمده به تفصيل مىنگارد . . . اوضاع كلى مملكت را به باد انتقاد مىگيرد . . . هرچه در پايتخت و ديگر شهرها ديده است از ناآگاهى و پريشانى و دربدرى مردم و سرگردانى آنان ، در كارهاى پوچ و بيهوده ، و فريبكارى بعضى از ملايان و ستمگرى و دزدى و رشوه‌خوارى حكمرانان و غفلت و بىپروايى دولت و خرابى مدارس و مكاتب و بىقانونى و بىعدالتى و نفوذ و مداخلهء كشور بر باد ده سياستهاى استعمارى و مانند اينها را با زبان ساده و با آهنگ مؤثر و دلسوزى به رشته تحرير مىكشد و به مناسبت مقام ، اصلاحاتى از قبيل تمركز كليه قواى مالى و اقتصادى كشور در بانگ ، ترقى دادن صنايع ملى و نشر و تعميم فرهنگ و قطع سلطه و نفوذ بيگانگان و امثال آنها را به هموطنان خود توصيه مىكند . سياحتنامه ابراهيم بيك درواقع دايرة المعارف جامع اوضاع ايران در اواخر قرن سيزدهم هجرى است كه با قلمى تند و بىپروا و بىگذشت تحرير شده است . . . » ارزش سياحتنامه به نظر كسروى : « ارج اين كتاب را كسانى مىدانند كه آن روزها خوانده‌اند و تكانى را كه در خواننده پديد مىآورد به ياد مىدارند . . . انبوه ايرانيان از خواندن اين كتاب ، تو گفتى از خواب غفلت بيدار مىشدند بسيار كسان را توان پيدا كرد كه از خواندن اين كتاب بيدار شده و براى كوشيدن به نيكى

--> ( 1 ) . براى كسب اطلاعات بيشتر نگاه كنيد به روزنامه قانون ، مخصوصا شمارهء 18 .